Phạm
Phú Thứ là một đại thần triều đình nhà Nguyễn, ông nổi tiếng là người cương trực,
cứng rắn, và là một trong số những người có quan điểm canh tân nước đất nước
trong những năm nửa cuối thế kỷ 19.
Năm
1850, thấy nhà vua ham vui chơi, lơ là việc triều chính, Phạm Phú Thứ dâng sớ
can gián. Vì việc này mà ông bị cách chức và giam ở nhà lao Thừa Phủ. Khi xét
án, triều đình khép ông vào tội đồ, đày đi xa. Sau vua cho rằng sớ can gián của
Phạm Phú Thứ chỉ là lời “quá khích” lúc nóng nảy, nên ông chỉ bị đày làm “thừa
nông dịch”, tức lính trạm chuyên chạy về việc canh nông, ở trạm Thừa Nông tại
Huế.
Dưới
đây là bản tấu khuyên vua của Phạm Phú Thứ do ông Huỳnh Phương Bá dịch, được hậu
duệ 5 đời của Phạm Phú Thứ giới thiệu.
Thần
được nghe rằng, chữ Cần là đức tốt của thánh nhân và nết hay của quân tử, các vị
đế vương từ xưa, không ai không lấy điều đó làm đầu.
Vua
Thuấn là bậc đại thánh, nối tiếp thời thái bình của vua Nghiêu, không phải dùng
đến phấn khởi hăng hái, thế mà đến lúc chịu nhận truyền ngôi thì ngài lại mải
miết vội vàng trong công việc, không một chút lơ đãng. Vua Văn Vương cũng là bậc
đại thánh nhân, về đức thuần túy của ngài đủ để làm khuôn phép cho muôn nước mà
ngài còn chăm lo việc dân đến nỗi không kịp rảnh rang ăn uống. Đức sáng sủa lớn
lao của hai vị thánh đó thực là đủ để làm gương mẫu cho các vị vua chúa muôn đời
sau này.
Đức
Thế tổ Cao hoàng đế Gia Long tôn kính của ta, dãi gió dầm mưa, không ngại nhọc
mệt để đem lại ngôi vị chính đáng của trời, đất và thần nhân. Đức Thánh tổ Nhân
hoàng đế Minh Mạng và Đức Hiền tổ Chương hoàng đế Thiệu Trị sáng đêm ăn uống vội
vã để cầu trị dân và đem lại an ninh thái bình cho quốc gia xã tắc.
Lớn
lao thay! Lòng dạ của thánh nhân rất phù hợp với đức của vua Nghiêu, vua Thuấn
và Chu Văn Vương.
Thần
xin nói thực: việc cai trị thiên hạ không tiến thì thoái; lúc cư xử như ngày
thường còn không kịp rảnh rang, thì còn thì giờ đâu mà vui chơi khoái lạc nữa!
Đức
Hoàng thượng tôn kính của ta nối cái phúc thái bình, giữ vận hội sáng tạo, làm
mới mẻ chính trị nhân đức, cả nước vui mừng, triều đình rực rỡ, nổi bật ngôi trời
cao đẹp và yên hòa.
Thần
trộm nghĩ: giữ lòng cần mẫn và trăm ý chí vị tất đã vui hòa, làm việc có ngăn nắp
mà muôn việc chưa chắc đã đầy đủ, dân chúng trong ngoài hết lòng mong mỏi, đó
chính là lúc Hoàng thượng thắc mắc lo âu, để mong trị nước. Thế mà từ khi Hoàng
thượng lên ngôi đến nay, thấm thoắt đã ba năm, gặp khi tiết trời nóng lạnh thường
thường còn có đôi chút cảm mạo, mà vào khoảng mùa thu đông so với lúc thường
còn hơn gấp bội, những bài thuốc điều trị của quan Thái y, đã làm quá sức, những
bài sớ hỏi thăm sức khỏe khó lòng nói hết.
Hiện
nay Thượng đế thánh thần tiến phúc, Thánh thể lành mạnh, hiện đương cố gắng cái
đức tự cường, giữ lòng cần mẫn, xa mến đức tiên vương, bên trên theo gương liệt
thánh, lấy thu dùng lòng thành thực của thần tử, sự mong đợi của đất nước, còn
chưa kịp để thỏa mãn cái ý mong muốn trị an. Huống chi bây giờ khi gió lạnh,
lúc nắng ráo có đủ cả, đó là khí hậu bình thường, mà buổi lễ ở đại đình ít thấy
ra chầu, ca nhạc nội cung, tối ngày đàn sáo. Lòng lo âu việc nước thực không bằng
trước thì guồng máy cai trị ngày một nhờn giãn; nơi giảng đường lâu ngày không
đến nghiên cứu, thì sự được hỏng xưa nay không biết kê cứu vào đâu. Thần sợ lời
nói không phải, ngày một buồn nản; triều thần ít thấy triều đối, sự yết kiến
càng ngày càng thưa, Thần sợ dân tình ngày một chán ngán; bốn phương phủ huyện
chầu chực được vào triều kiến, lâu ngày không được vào bệ kiến thăm hỏi, việc
dân tình lợi hại đến ngày Hoàng thượng mới biết! Thần lo quan lại trị an ngày một
trễ nãi mà công chuyện thiên hạ ngày một muôn việc mà không phải chỉ có thế
thôi.
Thần
xin Hoàng thượng nghĩ đến các vị liệt thánh trước kia, để đạt được sự hưng thịnh
của phúc thái bình vui vẻ, luôn luôn nghĩ tới, không nên một ngày sao nhãng thì
tất làm được công nghiệp của thánh hiền, không quên lòng và cố gắng thì sẽ đạt
được kết quả tiến hóa. Được như vậy thì nước ta mới có đường lối vững chãi dài
lâu.
Thần
lạm quyền tỏ bày, cam lòng chịu tội điều phải nói ra, xin Thánh thượng soi xét
và mong chờ chỉ dụ truyền phán.
Cộng hòa Pháp, Phạm Phú Cường
Hậu duệ 5 đời của cụ Phạm Phú Thứ
Chép lại từ bản dịch của Huỳnh Phương
Bá
0 comments:
Post a Comment